Son illərdə bir çox inkişaf etməkdə olan avtomobil bazarlarında üstün mövzu qiymət olub. İstər adi istehlakçılar, istərsə də şirkətlər və bəzi eksperlət düşünürlər ki, avtomobilin ucuz olması həm xalq, həm də iqtisadiyyat üçün mütləq xeyirlidir. İlk baxışda bu məntiqli görünür – kim istəməz ki, əlçatan qiymətə daha çox avtomobil almaq mümkün olsun? Doğrudan da, Azərbaycanda paralel idxalın artması hesabına yeni avtomobillər rəsmi dilerlərin təklif etdiyindən xeyli aşağı qiymətlərlə alıcılara çatır. Ötən il ölkəmizdə satılan yeni avtomobillərin 75%-ə yaxını rəsmi distribüter və dilerlərdən kənar gətirilib və bir çoxları bunu avtoparkın yenilənməsi üçün müsbət hal kimi qiymətləndirirdi. Lakin “ucuz avtomobil yaxşıdır” yanaşması geniş planda ciddi qüsurlara malikdir.

Təkcə qiymət rəqabəti aparıb bazar strukturunu nəzərə almamaq uzunmüddətli zərərlərə yol açır. Avtomobillər ölkəyə rəsmi distribyutorlar və dilerlər olmadan daxil olanda, vacib nəzarət və təminat mexanizmlərindən yayınmış olurlar. Məsələn, paralel idxalçılar adətən avtomobilə rəsmi zəmanət vermir və keyfiyyətli servis xidməti göstərmirlər. Gətirilən avtomobillər bəzən iqlimə və yanacaq növünə, proqram təminatına görə uyğunlaşdırılmayıb. Nəticədə belə avtomobillərdə problemlər çıxanda – məsələn, nasazlıq baş verəndə – rəsmi servislər həmin modelə xidmət göstərməyə hazır olmur, çünki o modelin detalları (ehtiyat hissələri) zamanında catdırıla bilinmir və proqram təminatı istehsalçı tərəfindən təmin edilmir. İstehlakçının hüquqları pozulur və aldığı ucuz avtomobil sonda ona baha başa gələ bilər.

Məsələnin daha bir tərəfi geniş iqtisadi təsirlərdir. Bazarda parallel idxalçıların üstünlük qazanması haqsız rəqabət mühiti yaradır. Rəsmi dilerlər salonlara, servis mərkəzlərinə, kadr hazırlığına sərmayə yatırır, yeni iş yerləri yaradır, reklam və marketinq işlərinə vasəit xərcləyir, vergilərini ödəyir amma az xərc çəkən parallel idxalçılarla qiymət yarışında rəqabət apara bilmirlər. Həmçinin yerli avtomoobil istehsalçıları da bu haqsız rəqabətdən çiddi əzziyət çəkir. Bu proses nəzarətsiz davam etsə, sektorda ixtisarlar, iş yerlərinin itirilməsi və ümumiyyətlə avtomobil biznesinin tənəzüllə uğramasına gətirib çıxa bilər. Avtopark isə, “başlı-başına” buraxılmış, yəni heç bir istehsalçı təminatı və yaxud rəsmi servisi olmayan avtomobillərlə dolar. Bir sözlə, nəzarətsiz “ucuz avtomobil” axını uzun müddətdə avtomobil bazarının sivil inkişafını zədələyə bilər.

Dayanıqlı avtomobil bazarı yaratmaq üçün istehlakçılar təkcə qiymət amilindən asılı qalmaq düşüncəsindən uzaqlaşmalıdır. Keyfiyyət, təhlükəsizlik və bazarın ümumi ekosistemi ən az qiymət qədər əhəmiyyətlidir. Rəsmi distribyutorlar və dilerlər bu ekosistemin əsas elementlərindəndir: onlar avtomobillərin yerli şəraitə uyğunlaşdırılmasına, zəmanətli təmirinə, orijinal ehtiyat hissələrinin təminatına və nəqliyyat vasitələrinin istismar dövrü boyu xidmət olunmasına cavabdehdirlər. Bu xidmətlər istehlakçını qoruyur, avtomobillərin yollarda təhlükəsiz qalmasını təmin edir. Dövlət qurumlarının da üzərinə vəzifə düşür. Sevindirici haldır ki, dövlətimiz artıq bəzi mühüm addımlar atıb – məsələn, köhnə avtomobillərin idxalına yaş məhdudiyyəti tətbiq edilib, ekologiyanı yaxşılaşdırmaq üçün hibrid və elektrik avtomobillər təşviq olunur. Bu qərarların nəticəsidir ki, 2024 və 2025-ci illərdə ölkəyə gətirilən yeni avtomobillərin sayı kəskin artdı, avtoparkımızda daha müasir və təmiz avtomobillərin payı çoxaldı. Lakin növbəti addım yeni avtomobillərin paralel idxalı məsələsini tənzimləmək olmalıdır.

Beynəlxalq təcrübəyə nəzər salaq. Qonşu Qazaxıstan bu yöndə 2025 ci ildən etibarən yeni qaydalar tədbiq edib. Beləki, fiziki şəxslər şəxsi istifadəsi üçün ölkəyə idxal etdikləri avtomobilə (yalnız bir ədəd) xüsusi labaratoriyadan avtomobilin təhlükəsizliyini təsdiq edən şəadətnamə almalıdırlar. Həmçinin fiziki şəxslər “özləri üçün” böyük avtobuslar və ya yük maşınları idxal edə bilməzlər. Yeni qaydaya görə kommersiya texnikasını yalnız rəsmi sertifikatları olan sahibkarlar idxal edə biləcəklər. Yeni normalar bazarın şəffaflığını artırmağa və qeyri-qanuni idxal sxemləri ilə mübarizəyə yönəlib. Bu kimi tənzimləmə bazara daxil olan tam yeni avtomobillərin mütləq rəsmi nəzarətdə olmasını və dəstək almasını təmin edir. Azərbaycan Avtomobil Dilerləri Assosiasiyası (AADA) da hazırda ölkəmizdə sağlam avtomobil bazarının formalaşması üçün yeni təkliflər paketi üzərində işləyir. Məqsəd həm yollarımızda müasir, təhlükəsiz və ekoloji təmiz avtomobillərin olmasına nail olmaq, həm də istehlakçının və biznesin mənafeyini qorumaqdır. Müzakirə olunan təkliflərdən biri odur ki, bazarda satılan istənilən yeni avtomobilə (hətta fərdi qaydada gətirilsə belə) minimum zəmanət və servis təminatı məcburi olsun. Bu, rəqabət şəraitini bərabərləşdirər və alıcıların sadəcə nominal olaraq ucuz, amma heç bir dəstəyi olmayan avtomobili almalarının qarşısını alar.

Gələcəyə baxdıqda, Azərbaycanın avtomobil sektorundakı uğur qlobal yeniliklərin yerli tələblərlə uzlaşdırılmasından asılı olacaq. Elektrifikasiya, rəqəmsallaşma kimi qlobal trendləri mənimsəmək vacibdir, amma paralel olaraq infrastrukturun (şarj məntəqələri, servis şəbəkəsi) inkişafı da təmin edilməlidir. Diqqətçəkicidir ki, 2025-ci ildə ölkədə yeni avtomobil satışları rekord həddə çataraq təxminən 70 000 ədəd olub (2024-cü ildə isə 33 000 ədəd). Eyni zamanda, köhnə avtomobillərin idxalı azalmaqdadır – buna səbəb tətbiq edilmiş yaş məhdudiyyəti və digər tənzimləmələrdir. Bu tendensiya avtoparkın yenilənməsi baxımından müsbət haldır. Bu yüksəlişi davam etdirmək üçün həm avtomobilləri əlçatan saxlamaq (məsələn sərfəli kredit və ya lizinq şərtləri ilə), həm də keyfiyyət standartlarını yüksək tutmaq lazımdır. Dönüş nöqtəsində olan Azərbaycan avtomobil bazarı qlobal meylləri yerli reallıqlara uyğun şəkildə tətbiq etməlidir. Zaman dəyişir. Sektorda zamanın tələblərinə uyğun vaxtında atılan addımlarla ölkəmiz həm istehlakçılar, həm də iqtisadiyyat üçün faydalı, müasir və dayanıqlı avtomobil bazarı formalaşdıra bilər.

Nəticə etibarilə, dayanıqlı avtomobil bazarı yaratmaq əlçatanlıqla məsuliyyət arasında düzgün tarazlığın qurulmasını tələb edir. Bəli, avtomobillər maksimal dərəcədə əlçatan olmalıdır, amma bu, keyfiyyət, təhlükəsizlik və sağlam rəqabət hesabına baş verməlidir. Diqqəti təkcə qiymətə yox, dəyərə yönəltməklə hər kəs üçün faydalı model əldə edə bilərik: alıcı münasib qiymətə aldığı avtomobilin zəmanətini və servisini də əldə edir; dövlət öz vergi gəlirlərini və yol təhlükəsizliyi, ekologiya üzrə hədəflərini qoruyur; rəsmi biznes subyektləri isə inkişaf edib iqtisadiyyata yatırım etməyə davam edirlər.

Azərbaycan avtomobil sektorunda hazırda güclü bir yüksəliş dövrünü yaşayır – 2025-ci ildə ölkəyə 123 319 ədəd nəqliyyat vasitəsi idxal olunub ki, bu da əvvəlki ilin göstəricisindən 34% çoxdur. Elə indi, bazar böyüyərkən, strukturlaşdırıcı addımlar atmağın əsl zamanıdır. Şəffaf və qaydalara uyğun rəqabəti təşviq etməklə və rəsmi kanalları gücləndirməklə, uzun müddətdə hamının qazandığı bir avtomobil sektoru formalaşdırmaq mümkündür. Unutmayaq ki, bazarda “ucuzluğun” yaratdığı problem sonradan baha başa gələ bilər, ancaq balanslı yanaşma dayanıqlı inkişaf üçün tək yoldur.

Müəllif: Emil İsmayılov “Auto Azerbaijan” MMC-nin baş direktoru